Maatschappelijke organisaties spelen een cruciale rol in Brussel, maar staan onder druk doorpolitieke aanvallen en desinformatie. Hoe beschermen zij hun stem en de democratie? Directeur Faustine Bas-Defossez van European Environmental Bureau (EEB) en Nick Aiossa, directeur van Transparency International EU (TI-EU), leggen uit wat er op het spel staat.

De stemmen die niet aan tafel zitten

Brussel is voor veel mensen een ver-van-mijn-bed-show. Ten onrechte, meent Faustine van EEB: “Zo’n 70 tot 80 procent van de nationale wetgeving op het gebied van milieu en gezondheid komt voort uit EU-regels. Brussel heeft dus direct impact op ons dagelijks leven. Dat je in heel Europa kraanwater kunt drinken, is bijvoorbeeld te danken aan Europese regelgeving.”

De rol van maatschappelijke organisaties* in het democratische proces is volgens Faustine cruciaal en onmisbaar. “Wij vertegenwoordigen de stemmen die niet in Brussel aan tafel zitten, zoals groepen burgers, de natuur, het klimaat. We brengen perspectieven uit wetenschap en praktijk die anders onderbelicht blijven en minder doorklinken dan de goed gefinancierde lobby van het bedrijfsleven. Iemand buiten de EU zei ooit tegen mij: dit is democratie op gevorderd niveau, dat de Europese Commissie organisaties financiert die haar vervolgens kritisch kunnen bevragen. Dat is ook zo. We hebben heel erg geluk om in Europa te leven, waar die ruimte bestaat.”

Nieuwe politieke wind

Nick: “‘Brussel’ doorgronden is complex. Ik werk hier nu 20 jaar en dacht het systeem goed te kennen. Er was altijd een zekere voorspelbaarheid en bereidheid tot redelijke compromissen. Maar de politieke wind is gedraaid na de recente verkiezingen. Partijen die het gemunt hebben op maatschappelijke organisaties hebben zich verenigd en vormen nu de derde grootste groep in het Parlement.”

Kort na de verkiezingen in 2024 startte deze groep een gerichte desinformatiecampagne. Faustine: “Maatschappelijke organisaties zouden de spreekbuis van de Europese Commissie zijn, en van Frans Timmermans rond de Green Deal. Dat zou zelfs illegaal zijn. Het kostte veel moeite die ongefundeerde beschuldigingen te weerleggen, maar de schade was alaangericht. Daarmee werd de weg vrijgemaakt voor een nieuw middel om het maatschappelijk middenveld onder druk te zetten.”

Afschrikwekkend effect

Nick: “We zijn erin geslaagd een initiatief tegen te houden om een speciale onderzoekscommissie voor ngo’s op te richten. Zulke commissies worden normaal alleen ingesteld bij ernstige misstanden, zoals het Pegasus-spionageschandaal waarbij journalisten werden bespioneerd.”

Helaas is er in plaats daarvan wel een parlementaire controlegroep voor ngo’s opgericht. Europarlementariërs eisen nu dat de Europese Commissie honderden documenten en contracten overhandigt van ngo’s die EU-financiering ontvangen. Nick: “Dit wakkert onterecht wantrouwen aan en heeft een afschrikwekkend effect. Als anticorruptieorganisatieweten wij: wie echt fraude wil opsporen, moet kijken naar risicosectoren zoals landbouwsubsidies, niet naar deze overeenkomsten. Het is een politieke, theatrale heksenjacht.”

TI-EU en EEB vormden met andere organisaties een coalitie om weerwoord te bieden aan de aanvallen. Ze gingen in gesprek met politieke groepen. Nick: “We waarschuwden dat het legitimeren van deze controlegroep gevaarlijk is. Gelukkig is het ons gelukt hen te overtuigen, en besloten progressieve politieke groepen de controlegroep te boycotten.” Net als bij de desinformatiecampagne was de schade helaas al aangericht. In de praktijk merkt Faustine de verschuiving:“Maatschappelijke organisaties die samen met politici een evenement wilden organiseren, kregen te horen dat die zich terugtrokken. Blijkbaar vinden ze het risico te groot.”

Cruciale begrotingsonderhandelingen

De strijd zal zich de komende twee tot drie jaar vooral afspelen tijdens de onderhandelingen over de EU-begroting. Faustine: “Europese maatschappelijke organisaties ontvangen zogeheten operating grants: structurele EU-financiering voor hun dagelijkse werk en organisatiekracht, bijvoorbeeld op het gebied van mensenrechten, milieu, jeugd en onderwijs. Voor Europese koepelorganisaties op milieugebied zijn deze subsidies ondergebracht in de zogeheten LIFE-verordening en is er een aparte begrotingspost voor. In de voorgestelde nieuwe begroting verdwijnt die verordening, waardoor de financiering voor maatschappelijke organisaties in beleidsprocessen onzeker wordt.”

De tegenstanders van ngo’s roeren zich tijdens de onderhandelingen, geïnspireerd door Amerikaanse, conservatieve denktanks die samenwerken met gelijkgestemde EU-lidstaten. Nick: “Hun redenering is simpel: als je dekens uitdeelt aan daklozen, verdien je EU-geld. Niet als je onderzoekt waarom dakloosheid bestaat en aanbevelingen doet.”

Net als bij eerdere aanvallen volgen deze groepen een Amerikaanse aanpak, gericht op het stopzetten van financiering voor ngo’s en het afbouwen van wettelijke beschermingsmaatregelen. Nick: “De aanval op de Digital Services Act komt uit die koker. Dit is een Europese wet die het internet veiliger en eerlijker maakt. Ze willen alle mogelijke regelgevende belemmeringen voor Amerikaanse bedrijven wegnemen, met name voor grote technologiebedrijven.”

In diezelfde begrotingsdiscussie en in de besluitvorming voor nieuwe wetgeving klinkt één woord steeds luider: concurrentiekracht. Niets mag die concurrentiekracht in de weg staan, zelfs als dat de biodiversiteit of het klimaat schaadt. Faustine: “Het draait om kortetermijndoelen en de race tegen China en de VS. Onder dat mom worden groene regels afgezwakt en wetten versneld aangenomen, met veel minder ruimte voor inspraak van maatschappelijke organisaties en burgers.”

Wetten stilletjes uitgehold

Het glas is gelukkig nog steeds halfvol; althans, Faustine en Nick proberen dat gevoel vast te houden. Faustine: “We zijn succesvol, en juist daarom worden we aangevallen. De Green Deal kwam tot stand door goede samenwerking tussen wetenschap en beleid, dankzij het maatschappelijk middenveld. Voor de volgende Europese verkiezingen in 2029 laten we burgers zien hoe belangrijk de EU-democratie en maatschappelijke organisaties zijn. We willen ze ook handelingsperspectief bieden. Bijvoorbeeld zoals metonze petitie Hands off Nature, waarmee we laten zien dat beschermende Europese wetten stilletjes worden uitgehold onder het mom van ‘vereenvoudiging’.”

Nick: “De samenwerking tussen ngo’s in Brussel is de laatste anderhalf jaar sterk gegroeid, dat is heel bemoedigend. Onze coalitie heeft al grote stappen gemaakt, zoals de boycot van de controlegroep voor ngo’s.” Faustine: “We werken ook samen met bedrijven die al in hun verduurzaming hebben geïnvesteerd. Zij lijden verlies door de onzekerheid, wat de EU-concurrentiekracht ondermijnt.”

Nick: “Binnen het maatschappelijk middenveld en in ons team merk je een strijdlust: we gaan deze uitdaging aan.” Faustine: “Het draait nu om beschermen van wat er nog is: damage control.” Nick: “Er is nog tijd. Ik ben een optimistische pessimist. Of een pessimistische optimist, afhankelijk van hoe de vlag erbij hangt in Brussel.”

De steun van Adessium Foundation

Adessium zet zich in om publieke financiering voor maatschappelijke organisaties in stand te houden in het nieuwe meerjarenbudget van de EU (2028 – 2034). Dit budget bepaalt, kort gezegd, hoeveel geld er is voor democratie, mensenrechten, milieu en klimaat. Bepaalde politieke groepen proberen toegang en financiering van het maatschappelijk middenveld te beperken. Adessium ondersteunt partnerorganisaties die pleitbezorging en campagnes voeren in Brussel en de lidstaten, zodat maatschappelijke organisaties hun cruciale rol kunnen blijven vervullen.

*In dit artikel gebruiken we de termen ‘ngo’s’ en maatschappelijke organisaties door elkaar. De definitie die we hanteren is: organisaties zonder winstoogmerk die onafhankelijk van de overheid werken, een maatschappelijk doel nastreven en/of die buiten de overheid en de markt (bedrijfsleven) om opereren en burgerparticipatie bevorderen.